1940-жылдын май айы, Казакстандын айыл четиндеги чакан айылда жаны башталган согуш, айылдын жашоочуларынын уройун учуруп ызы чуу болуп ар тарапка качып жашынууга аркеттенишет, бирин бири караганга дарманы жетпей, жашынбастан айылда калган тургундарынын улгайган эр уулдарын судуроп фронтко алып кетишип да жатышты.
Бул уройду учурган согушту кутпогон жаны уйлонгон жаш жубайларда жашынууга аракеттенип тун киришин кутуп айлананы карангы жамынары менен аттанып бийик тоого, эч ким жок жайга качып кетишерин пландап камданып жатышты.
Кеч да кирди айылда мурун канаттулардын шандуу уну жанырып турчу ал эми азыр кунбу тунбу айрымасы жок энелердин боздогон ундору жанырат.
Жаш жубайлар, кеч кирери менен аттанып сапарга чыгышты. Уройду учурган мылтыктын тарсылдаган унунон келиндин коз жашы токтобостон молтулдоп ат устундо бара жатты.
Бийик адырларды ашып экоосу уч кун токтобостон жолун улантышты. Узак жол жургон жылкылар аяктарын суйрой мудуруло басып калганда жаш куйо аттан тушуп, атын жетелей, алдыда басып баратты.
Барар жерлеринин бийик тоо арасы болгондуктан жолдун ийри жана ичкелиги, чарчап калган атка аябай кыйын болуп улам мудурулуп жатты. Ат устундогу уйку сурап, жана суусап калган келин коздорун аран ачып, аттын акырын чыбык менен чабып койот. Асканын так ортосуна жеткенде келиндин аты катуу мудурулуп аскадан ылдый оодарылып жоношту. Катуу чынырган аялынын унунон улам аран басып бараткан бала аркасын карап тээ узак кулап кеткен жубайына колун созгон бойдон калат.
Бийик аска арасында бир да жандын добушу угулбай жымжырт. Жубайы , кулап кеткен чункурга карап олтурган куйосу, адам тушо алгыс аягы жоктой корунгон чункурга тигиле тиктеп тизелеп, коз жашын токто албай , бир ордунан жылбай копко олтурду, акыры умутун узгон бала аран ордунан туруп жанында ичке жолдо калчылдай жаткан атын жетелей жолун улантат.
◇◇◇◇◇◆◆◆◆◆◇◇◇◇◇◇
Жузуно муздак шамаалдын урганы келиндин козун ачууга жардам берет, акырын козун ачып кыймылдаганга дарманы жетпей, ыйлактап башын жогору которуп айланага коз чаптырат. Кайсыл убак болбосун карангы болгон аягы корунгус ункурго кулаганын тушунот,
Жанында чымын басып, коздорун алайта ачып олуп жаткан атын коруп келин, колу менен жузун басып ыйлап баштайт, келиндин аракетин байкап турган бери жактагы караан ункурдон бышылдап, келинге жакындай албай ары-бери шытырата басып атты, акырын чыккан тарс-тырс эткен шактардын сынган ун келиндин уройун учурду.
Ойуна ар нерсе келген келиндин денесин калтырак басып акырын ойдо которулуп олтуруп, добуш чыккан жакты карайт.
Ункурго карап жаткан келинди кыймылсыз бир убакытка чейин карап туруп , кайра бат ылдамдыкта чуркап келип келинди акырын жаака чабып, коздон кайын болот. Кайра аркасына кулап тушкон келин оозун басып буулуга ыйлап, эмне болгон жаныбар экенин тушуно албай жаткан жеринен оодарыла чет жака таштарга тартына сойлоп жашынууга аракет жасайт. Бир жарыктушкон ортодон четке сойлоп бараткан келинди, караан кайрадан бат чуркай келип мойундан кармап ортого ыргытып кайра жок болуп кетет. Чырпык устуна тарс эте чалкасынан тушкон келин онтоп, качып кутула албасына козу жетип ээсин жоготот. Жузуно муздак суу акырын тамчылаган келин коздорун ачат, устундо чачы, сакалы саксайган адам кейпиндеги киши келиндун жузуно эски сыр баскан чайнектен суу тамчылатып атканын коруп келин катуу чынырат, чоочуп кеткен киши колундагы чайнекти ары ыргыта кайра коздон кайын болот.
◇◇◇◇◇◇•••◇◇◆◆◇◇◇◇
Денесинин ар жери кан талап, кесилгенине карап бийик жардан аты менен жарыша оодарылып ар ташка уруна кулаганы коз алдына келет.
Ооруган башын мыкчый кармап, жаткан жеринен жогору которулууга аракеттенип акыбалынын астыгынан кайра тизелеп жер таяна олтура калат.
Мандайында очуп бара жаткан жалынга асылган, белгисиз кичине жаныбардын асылып бышып атканын коргон келиндин коздору бакырая тушот. Коп убактан бери тамактанбаган келин, жер таянып олтурган бойунча суйролуп барып, эттин ыссыгана карабай алып жулмалап жеп баштайт. Келинге карап турган саксая жун баскан караан ункурдон букуройо басып келинге акырын жакындайт. Оозуна толтуруп жеп аткан келин караанды коруп чакалып баштайт,
кийимсиз адам сымал киши торт аяктап эски чайнектеги сууну келин жака акырындата туртот да, таныркай козун албай ак жуздуу, кара болгон узун чачтарына таныркап карап турат.
Кишинин жапайы адам экенине козу жеткен келин чайнектеги сууга колун сунуп бир аз чоочуркап, жалтактай карап атып сууну жутуп баштайт. Чакалып шаша жуткан суусу оозунан агып мойнунан отуп келиндин кокурон суу кылат, жапайы киши келиндин оозунан аккан сууну карап жатып токтоно албай жука кийими суу болгон кокурогуно жетууго аракеттене жакын келип асылып баштайт.
Коркуп кеткен келин ачуу чынырып жапайы кишинин колунан бошонууга аракеттенет Келиндин акыбалы жетпей жер сыйпалап таш издеп баштайт. Ачуу чынырык укпаган жапайы киши, келиндин токтоосуз унунон эки кулагын басып ункурду коздой чуркап кетет. Акыбалы кеткен келин коз жашын колдотуп ордунан жыла албай жатып калат.
Жапайы киши ункурдон чыгып бийик таштарга асылып кырды ашып кетип, айлана карангы боло баштаганда, мойнулары кайрыла сынган бирден жаныбар алып келип таштарды ургулап от жагып, жаныбардын тээрисин тиштегилеп колунда сыйрып жыгачка сайып бышканда экиге боло, бирин келинге берсе бирин озу жеп кайра ункуруно кирип кетип жатты. Ошентип коп кун артынан кун отуп. Келин сынган жерлери озуно келип, акырын ордунан туруп баса баштайт,
Озун жакшы сезип калган келин, ар кун жапайы киши таштарга асылып кырды ашып кеткенде, айланасындагы бийик зоо кырларды карап качып кетууго аракет жасап журду, уч торт метрдей тегиз жерди эски дат баскан идиштер, адам менен жаныбарлардын аппак болгон сооктору келиндин, уройун учурат. жапайы кишинин жардамысыз ункурдон чыга албашына козу жетет.
Кундор отуп, жапайы кишиге келин тамактанган учурда жакын олтура аракеттенет, тузу жок отко бышкан этти аран жутканы аз келгенсин жапайы кишинин жытына конулу айлынып олтурган жеринен ары акырын жылат.
Бирок бийик кырга карап, козунон жашын суртуп алып келин кайра кишиге жакындайт. Саксайган чачы менен сакалына шалпылдатып жеп аткан эттери жармашканын коргон келин акырын колун созуп этти алып ары ыргытат. Жапайы киши келиндин аракетине карап, жапайы болсода, колундагы этти ары ыргыта таштап келинди которуп ункурго кирип кетет.
Кундор отуп, ун катпай, келин менен жапайы киши уй булодой ункурдо жашап калышат, коп отпой суук боло баштайт, келин жапайы кишинин мойнуна асылып ары-бери басышына уйротот. Ар кун аркасына которуп ойноткон жапайы киши бугунда келинди аркасына алып ары бери жармашып секирип баштайт. Келин кишини далысына акырын ургулап жерге тушурушун суранат, жерге койуп киши келинге карайт,, келин бийик кырды корсотуп ошол жака аркасына алып чыгарышын суранат. Киши унун бийик чыгара колдорун жансагылап кыйкырынып озу кырды ашып кетет. Келин жерге олтура калып ыйлай баштайт, кеч кирип жапайы киши оозуна жаныбар тиштеп келип, адатынча бышырып келинге берет, келин алып ары ыргытып бакырып ыйлай берет. Жапайы киши томолонуп кеткен этти жерден алып келиндин жанына акырын койуп ункурго кирип кетет. Тун бир окумга чейин, келин унун баспай ыйлап олтура берет, ункурдон жапайы киши чыгып келип келинди колдон суйроп ункурго тартат, келин болбой адатынча чынырат, жапайы киши кулагын басып кайра кирип кетет.
Тан да атат ункурдон чыккан киши келиндин унсуз олтурганын карап , башын жерге салып акырын келинге жакын келип аркасын корсотуп колунан тартат, конулсуз олтурган келин кишинин жузуно карайт, бирок саксайган чачтарынан жузуда корунбойт…
Келинди аркасына которуп алып киши бийик кырды ашып тегиз жерге чыгат, коп убактан бери ункурдон чыкпаган келиндин козу уялып ары чуркап жонойт, чуркап бараткан келинге жетип келген жапайы киши которуп кайра ункурго тушуп, келинди ункурго калтырып озу кайра чыгып кетет. Ункурдо конулсуз калган келин жапайы кишини алдап озуно ишендирууну чечет, ошентип ар кун ункурдон сыртка чыгып бир аз келинди кошо алып жогору чыгарып журду, кундор дагы отуп жатты,
Бир куну жогору жапайы кишинин аркасында чыгып бара жаткан келин аттардын чуркаган добушун угуп коздору алайят.
Добуш катту жакындан угулуп баштайт, жапайы киши таштарга асылып жогору барткан жеринен кайра ылдый жонойт. Келин тыбырчылап чынырып кишини тепкилеп жатып ташка озу жармашып жогору жонойт.
Аттардын добушу улам жакындайт, жапайы киши ачуу уну менен кыйкыра таштарды ургулап бир топ ылдый тушуп барып кайра жогору келинди коздой тездикте которулуп баштайт.жогоруга ас келган келиндин алакандары ташка айрып атып чогору чыгып кетет. Жогору чыгып ат устундогу он чакты адамды коруп кол булгалап кыйкыра жардам сурап чуркап жонойт. Атчан адамдар, ункурдон чыккан кийимдери тамтыксыз айрылган келинди коруп аттарын чабып келинге жакындап келишет.
Буулуга ыйлаган келиндин аркасынан калбай торт аякта келе жаткан жапайы адамга мылтыктары менен тарсылдата атып башташат. Жакын келген октон улам жапайы киши аркасына карай чуркап ункурго тушуп кетет.
Келиндин акыбалын корушкон кишилердин жарымы ункурду коздой атын чабып барып ылдый каратып тарсылдата копко чейин аткылашат.
Келиндин устуно бири узун кийимин чечип кийгизип атка миндирип айылды коздой чаап кетишет.
Аттын добушу узап калганда жапайы киши ункурдон чыгып жер чапкылап, атчандардын карааны соолугуча карап калат
Болгон окуя коркомдолду
